E-bültenimize abone olarak
en son bilgilere ve haberlere ulaşabilirsiniz.
BORSAGUNDEM.COM - DIŞ HABERLER SERVİSİ
Ekonomik durgunluk ya da daha çok bilinen haliyle resesyon, birçok insanın evlerini, işlerini ve hatta bir bakıma geleceklerini kaybetmelerine neden olabilecek kadar kötü bir ekonomik olgu olarak öne çıkıyor.
Borsagundem.com’un derlediği bilgilere göre, ekonomik durgunluklar sıklıkla, “Bu sadece iş döngüsünün bir parçası” şeklinde bir tanımla normalleştiriliyor. Bunun genel anlamda finansal krizlere, borsa çöküşlerine ve resesyonlara verilen tipik bir tepki haline geldiği görülüyor.
Resesyon, sadece serbest piyasanın bir parçası değildir
Ancak ABD’li yatırımcı Steve Burns, New Trader U’da yer alan makalesinde bu bakış açısına karşı çıkıyor. “İşlerini ve evlerini kaybeden gerçek insanların para politikasının, spekülasyonların ve balonların yansımalarını hissetmesi asla serbest piyasanın bir parçası değildir” diyen Burns, bu makalesiyle, finansal krizlerin durgunluğa nasıl yol açtığını ve bu krizlerde kimin suçlanacağını araştırmak için tarihsel olayları örnek olarak kullanıyor. 1600'lerdeki ‘lale balonu’nu ve 1929'daki borsa çöküşünü inceleyen Burns, 2008 küresel mali kriziyle dünya ekonomilerinin bugünkü durumunu karşılaştırıyor.
Lale balonu
1636 yılında Hollanda'da lalelere statü sembolü olarak çok değer veriliyordu ve piyasadaki spekülasyonlar nedeniyle lale fiyatları hızla yükseliyordu. Giderek daha fazla insan lale satın almayla ilgilendikçe fiyatlar aşırı şekilde ve katlanarak arttı. Lale soğanları çok aranan bir ürün haline geldi. Bazı lale soğanları lüks bir evle aynı değere sahipti.
Ancak, daha fazla insanın lale yetiştirmeye başlamasıyla piyasa sonunda lalelerle doldu ve arzda doygunluğa neden oldu. Lalelerin artmasıyla fiyatlar hızla düşmeye başladı ve balonun patlamasıyla birçok kişi para kaybetti.
Yüksek fiyatlar, bu yüksek fiyatlardan yararlanmak isteyen arzı yaratacak ve ortaya çıkaracaktır. İrrasyonel coşku, fiyat balonlarını her türlü rasyonel temel değerden kopuk, sürdürülemez fiyat seviyelerine sürükler.
Lale balonu sıklıkla spekülasyonun temeldeki ekonomik gerçekler tarafından desteklenmeyen bir balon yaratabileceğinin bir örneği olarak gösteriliyor. Lale piyasası gerçek ekonomik büyümeye veya üretime değil, lalelerin lüks ve statü sembolü olarak algılanan değerine ve onları gülünç fiyatlara satın alarak zengin olma umutlarına dayanıyordu. Bu, sürdürülemez bir piyasa balonunun oluşmasına yol açtı ve balon sonunda çöktü ve birçok insanın mali kayıplara uğramasına neden oldu.
1600'lü yıllarda Hollanda'da yaşanan lale çılgınlığı ile son zamanlarda ortaya çıkan kripto para birimi ve NFT balonu arasında da pek çok benzerlik vardı. İnsanlar, başkasının onlar için ödeyebileceği tutarın dışında hiçbir gerçek değeri olmayan şeylerin fiyatlarını daha yüksek hale getirmeye çalışıyordu. Kriptoda 2022 yılına damga vuran son ayı piyasası ve NFT fiyatlarındaki çöküşün her şeyden çok bu gerçekle ilgisi vardı. 2020'deki karantinalar sırasında piyasaya sürülen ekstra fiat para birimlerinin çoğu, spekülatif kripto piyasası balonuna da girerek fiyatların artmasına yardımcı oldu.
1929 borsa çöküşü
1929'da Amerika Birleşik Devletleri'nde borsanın çöküşü finans tarihindeki en önemli olaylardan biridir. 1920'lerde ABD ekonomik bir patlama yaşıyordu ve birçok yatırımcı parasını borsaya akıtıyordu. Bununla birlikte, bu yatırım temel olarak düşük marj gereksinimleri, kolay kredi ve birçok yatırımcının marj kredileriyle hisse satın almasıyla spekülasyondan kaynaklanıyordu.
Marj gereksinimleri 1929'un ortalarında yüzde 10-20 aralığından yüzde 40-50 seviyesine yükseldi. Yatırımcılar, marj kredisi kaldıracının zirvesinde yalnızca 10 dolarlık yatırım sermayesi ile 100 dolar değerinde hisse satın alabiliyorlardı. Birçok yatırımcının sermaye için 1:3 veya 1:4 kaldıraç kullanması çok yaygın bir durum haline gelmişti; bazı broker’lar kontrolden çıkmış bir spekülatif balon yarattı ve bu ardında, art arda marj çağrıları tehlikesi yarattı.
Hisse senedi fiyatları yükselmeye devam ettikçe yatırımcılar yükseliş eğiliminin sonsuza kadar devam edeceğine inanarak daha iyimser hale geldi. Bu durum spekülatif bir çılgınlığa yol açtı; giderek daha fazla insan piyasaya yatırım yaptı ve fiyatlar daha da yükseldi.
Ancak Ekim 1929'da piyasa aniden çöktü ve hisse senedi fiyatları düştü. Bu durum, hisselerini hızla satmaya çalışan yatırımcılar arasında paniğe yol açarak maliyetleri daha da düşürdü. Kara Pazartesi olarak da anılan 28 Ekim 1929 tarihinde Dow Jones neredeyse yüzde 13 oranında düştü. Ertesi gün Kara Salı'da piyasa neredeyse yüzde 12 daha değer kaybetti. Birkaç gün içinde milyarlarca dolar kaybedildi ve birçok yatırımcı yok oldu. Kaldıraçtan kaynaklanan marj çağrıları satışları tetikledi ve yoğunlaştırdı.
Çöküşün geniş kapsamlı etkileri oldu; pek çok yatırımcı iflas etti ve bu da para çekme paniğiyle bankaların iflasına neden oldu. ABD ekonomisinin tamamı bu olaydan etkilendi ve bunu ekonomik sıkıntı ve yüksek işsizlik dönemi olan Büyük Buhran dönemi izledi ve borsadaki yatırım sermayesi yok oldu.
1929'daki borsa çöküşü, genellikle kolay kredi ve spekülasyonun, altta yatan ekonomik gerçekler tarafından desteklenmeyen bir balon yaratabileceğinin bir örneği olarak gösteriliyor. Yaşanan bu kriz, mali düzenlemenin önemini ortaya çıkardı. Bu durum, yatırımcıları korumak ve borsada dolandırıcılığı önlemek için 1934 yılında Menkul Kıymetler ve Borsa Komisyonu'nun (SEC) kurulmasına yol açtı.
dot-com balonu
‘dot-com balonu’, 1990'ların sonlarında ve 2000'lerin başlarında teknoloji endüstrisindeki çılgın spekülatif yatırımların o dönemde internetin ekonomik gerçeklerden temelsiz hale geldiği bir döneme karşılık geldi. İnternet hâlâ nispeten yeniydi ve birçok kişi, çevrimiçi varlığa sahip herhangi bir şirketin inanılmaz bir büyümeye hazır olduğuna inanıyordu. Yatırımcılar, kanıtlanmış bir iş modeli veya kârlılığa giden herhangi bir yolu olmayan teknoloji girişimlerine para akıttı. Sonuç olarak, bu şirketlerin çoğu, temel gerçeklerle ve hatta gelecekteki nakit akışıyla hiçbir bağlantısı olmayan şişirilmiş değerlemelere sahipti. Nasdaq o dönemde dot-com şirketlerinin gerçek değerinin çok üzerinde fiyatlarla işlem görüyordu.
Balon 2000 yılında bu şirketlerin çoğu kar elde edemediğinde patladı ve yatırımcılar içerikten ziyade abartıya yatırım yaptıklarını fark etti. Pek çok dot-com girişimi, nakit yakma oranının yüksek olması ve daha fazla sermaye toplayamaması nedeniyle iflas etti ve en başarılı teknoloji şirketlerinin bile hisse senedi fiyatları düştü. dot-com balonunun patlamasının geniş kapsamlı sonuçları oldu; bu durum borsada önemli bir düşüşe yol açtı ve tüm ekonomi, dönemin yapay ekonomik şişkinliği nedeniyle daralırken birçok insan işini kaybetti.
dot-com balonunun patlamasından çıkarılacak derslerden biri, yeni bir iş döngüsünün başında kârlılığa odaklanmanın yanı sıra gelirlerde ve kârlarda sürdürülebilir büyümenin önemiydi. İşletmelerin yatırım sermayesi tahsislerine uyum sağlamaları ve daha dikkatli olmaları gerekiyordu. Aynı zamanda yatırımcılar internet aracılığıyla dünyayı değiştirme sözü veren yeni şirketlere karşı daha temkinli ve şüpheci olmaya başladı. Sonuç olarak, dot-com balonunun patlaması, teknoloji endüstrisinde acı verici ama gerekli bir düzeltmeydi ve sonuçta Google, Facebook ve Amazon gibi kârlı dot-com şirketlerinin daha sonra piyasa liderleri olarak ortaya çıkacağı daha istikrarlı ve sürdürülebilir bir iş ortamına yol açtı.
2008 finans krizi
Ancak tarih, 2008 finans krizinde, aynı yükseliş ve çöküş döngüsünü tekrarladı. Açgözlülük, spekülasyon ve sorumsuz borç verme bir kez daha borsada, konut piyasasında ve ekonominin genelinde çöküşe neden oldu. Bankalar, karşılayamayacakları evleri satın almak isteyen insanlara borç veriyordu ve bu batık kredileri, yatırımcılara sattıkları karmaşık finansal ürünler halinde süslüyordu. İnsanlar ev kredilerinde temerrüde düşmeye başlayınca finansal türev sistemi çöktü. 2008 mali krizi tarihin en kötü ekonomik felaketlerinden biriydi ve dünyanın her yerindeki insanların yaşamları üzerinde yıkıcı bir etki yarattı. Krizin üzerinden 10 yıldan fazla zaman geçti ve etkileri hâlâ hissediliyor.
Kolay kredi ve spekülasyon bir kez daha krizin önemli etkenleri oldu. Bankalar, borcunu ödeyemeyecek insanlara borç verdi ve bu da sonunda konut balonunun patlamasına yol açtı. Konutlar, kolay ev kredileri sayesinde 2008'de fazlasıyla yüksek fiyatlara ulaştı; tıpkı bugün 2018'den 2022'ye kadar olan son dönemdeki ev fiyat artışlarında görüldüğü gibi. Küresel mali kriz, büyük finans kurumlarının çöküşü ve yıllarca süren küresel bir durgunluğa neden oldu.
Küresel mali krizin ardından birçok kişi kimin suçlanacağını sorguladı. Bazıları Wall Street'i ve bankaları işaret ederken, diğerleri finansal sistemin aşırılıklarını dizginleyemeyen hükümeti ve düzenleyicileri suçladı. Mali kriz, kolay kredi, düşük faiz oranları, Merkez Bankalarının şişirilmiş bilançoları, spekülasyon ve düzenleyici gözetim eksikliği gibi birçok faktörden kaynaklandı.
2023 ve sonrası
Dünya 2023'te enflasyon, yeni konut balonu, yaklaşmakta olan finansal krizler ve kripto para birimlerinin yükselişi ve düşüşü gibi yeni zorluklarla karşı karşıya kaldı ve bu zorluklar hala geçmiş değil. Finansal krizleri sadece iş döngüsünün bir parçası olarak görmek cazip gelse de gerçek şu ki, kolay para politikaları ve temel bir değeri olmayan spekülatif balonlar, insanların hayatlarını derinden etkileyen gerçek sonuçlara sahip.
Peki kimsenin bahsetmediği tüm durgunlukların gerçek nedeni ne? Bu neden, ekonomik sistemin hemen her düzeyinde görülen ‘açgözlülük’. Peki neden aynı hataları defalarca tekrarlıyoruz? Cevap basit: “Geçmişten ders almayan insanlar onu tekrarlamaya mahkumdur.”
İnsanlar mümkün olduğu kadar çok para kazanmak ister ve risk almaya isteklidirler. Sorun şu ki, bu riskler genellikle yatırımcılara ve bununla hiçbir ilgisi olmayan sıradan insanlara zarar verir.
Geçmiş olaylar, insanlar sağlam finansal uygulamalar yerine açgözlülüğü önceliklendirdiğinde finansal krizlerin kaçınılmaz olduğunu gösteriyor. Bu hatalardan ders çıkarmak ve bu spekülatif balonlar sırasında kendinizi büyük kayıp riskine maruz bırakmamak ise sizin elimizde.
Japonya teknik resesyona girdi
BofA: Yatırımcı resesyon beklentisini terk etti
Amerikan ekonomisinde ani resesyon riski
2024 resesyonu borsaların kaderini belirleyecek
Wall Street ve 'sokak' resesyon konusunda farklı düşünüyor
David Rosenberg: Hisse senedi piyasalarına spekülatif bir çılgınlık hakim
Sayfada yer alan bilgiler tavsiye niteliği taşımayıp yatırım danışmanlığı kapsamında değildir. Yatırımcı profilinize uymayabilir.
borsagundem.com’da yer alan bilgi, yorum ve tavsiyeleri yatırım danışmanlığı kapsamında değildir. Yatırım danışmanlığı hizmeti; aracı kurumlar, portföy yönetim şirketleri, mevduat kabul etmeyen bankalar ile müşteri arasında imzalanacak yatırım danışmanlığı sözleşmesi çerçevesinde sunulmaktadır. Burada yer alan yorum ve tavsiyeler, yorum ve tavsiyede bulunanların kişisel görüşlerine dayanmaktadır. Bu görüşler mali durumunuz ile risk ve getiri tercihlerinize uygun olmayabilir. Bu nedenle, sadece burada yer alan bilgilere dayanılarak yatırım kararı verilmesi beklentilerinize uygun sonuçlar doğurmayabilir. Burada yer alan bilgiler, güvenilir olduğuna inanılan halka açık kaynaklardan elde edilmiş olup bu kaynaklardaki bilgilerin hata ve eksikliğinden ve ticari amaçlı işlemlerde kullanılmasından doğabilecek zararlardan www.borsagundem.com ve yöneticileri hiçbir şekilde sorumluluk kabul etmemektedir. Burada yer alan görüş ve düşüncelerin www.borsagundem.com ve yönetimi için hiçbir bağlayıcılığı yoktur.
BİST isim ve logosu “koruma marka belgesi” altında korunmakta olup izinsiz kullanılamaz, iktibas edilemez, değiştirilemez. BİST ismi altında açıklanan tüm bilgilerin telif hakları tamamen BİST’e ait olup, tekrar yayınlanamaz.
borsagundem.com verilerin sekansı, doğruluğu ve tamliği konusunda herhangi bir garanti vermez. Veri yayınında oluşabilecek aksaklıkar, verinin ulaşmaması, gecikmesi, eksik ulaşması, yanlış olması veri yayın sistemindeki performansın düşmesi veya kesintili olması gibi hallerden oluşan herhangi bir zarardan borsagundem.com sorumlu degildir. BİST, verinin sekansı, doğruluğu ve tamlığı konusunda herhangi bir garanti vermez. Veri yayınında oluşabilecek aksaklıklar, verinin ulaşmaması, gecikmesi, eksik ulaşması, yanlış olması, veri yayın sistemindeki performansın düşmesi veya kesintili olması gibi hallerde Alıcı, Alt Alıcı ve/veya kullanıcılarda oluşabilecek herhangi bir zarardan BİST sorumlu değildir.
Finansal veriler aracılığıyla sağlanmaktadır. BİST hisse verileri 15 dakika gecikmelidir. Son güncelleme saati (02:58)